فاشېزم Fascism د عبدالله الهام جمالزي ژباړه

ليکوال : بهاالدين پازارګاد
 ژباړن : عبدالله الهام جمالزی
 
 دااصطلاح دفاشيسمو (fassismo) له کلمې څخه اخيستل شوې چې په پخواني روم کې به دقدرت او اتوريته په معنی کارېدله ، اودڅوميلواويوتبرد بستې نوم ووکوم چې به دلښکروپه مخ کې وړل کېدله ، موسوليني په خپل وخت کې هغه منځ ته راوړی وه اودده تورکميسوبه دانښه له ځانه سره وړله دفاشيزم اصطلاح هم په ايټالياکې دموسوليني په وخت کې منځ ته راغله اوخپره شوه .
 ځکه نوفاشيزم تاريخي اوپخواني ريښه نلري اودنوي وخت لاسته راوړنه ده . اودځينوعقيدو (چې په همدې کتاب کې به ترې لنډه يادونه وشي ) يوګډ جوړښت دي اودهغه هر عنصردپخوانيو سياسي مکتبونوڅخه اخيستل شويدي چې په حقيقت کې کې دبېلابېلو سياسي مسلکونودعقيدو يو مخلوط دی .
 بل داچې هغه دنوروسياسي مکتبونوخلاف چې لمړي به پرې مودو مودو اوشايد په پېړيو پيړيو ورباندې څېړنې اوبحث شوي وو اودهغه فلسفه به په تدريجي ډول پخه شوې وه وروسته چې به دافکارو زمينه برابره شوه شونې به وه چې په يوه ټولنه کې اغېزناکه تمامه شي خو فاشېزم وړاندې يوه فلسفه اويااستدلالي اوعقلي بنسټ رامنځ ته نکړ بلکه يوه ډله سره راټول شول اوديو په مشري يې واک لاسته راوړی دي اوبيايې فکرکړی چې ديوې فلسفې رامنځ ته کولوته ناچاره اړتيا لري ترڅو خپلې کړنې عمومي افکارو اودنړی خلکو ته وښايي اوځان په حق وګڼي . وروسته يې دتيرو مکتبونو په فلسفو کې پلټنه وکړه ترڅو وويني چې يوه کړنه په کومه فلسفه کې تاييد شوې ده . هماغه تاييد يې رااخيستی اوپه خپله فلسفه کې یې ننه ايستلی دی .
 اوددې راټولونو ټولګې دفاشيزم نوې فلسفه رامنځ ته کړه ، اودادنړۍ په انساني تاريخ کې لمړنی مسلک اوسياسي روش دی چې ددې خاصيت لرونکی دی دکمونیسم دموکراسۍ اونورو سیاسي مکتبونو په خلاف چې دفلسفې له رامنځ ته کولو به وختونه وروسته دوجود مرحلې ته رارسېدل رامنځ ته شو .
 په حقیقت کې دفاشیزم فلسفه له پیښو او څه چې رامنځ ته کیدل اوله هغوی سره دبرخورد لپاره رامنځ ته کیده اوله هغه سره تیاریده .
 په هرحال په کلي توګه فاشیزم داسی تعریف کولای شو : چې دحکومت هغه ډول چې دافراط تر بریده استبدادي ، ټوليز (توتاليتر) اوانقلابي بڼه ولري فاشيزم بلل کيږي .
 دحکومت دابڼه لمړی په ایټالیاکې خپره شوه اووروسته په هسپانیا کې دجنرال فرانکو ترمشرۍ لاندې دفالاشیزم اوفرانشیزم په نومونو اوپه المان کې دنهزیزم په نوم رامنځ ته شوه .
 په ځینونورواروپایي هيوادونوکې هم دفاشيزم ځينې اوياټول عناصردسياسي حزبونو لخوا ومنل شول . همدارنګه دجنوبي امريکاځينې مشرانويا دمشرانوځينو ډلګيو هم هغه ومنل چې له هغې ډلې څخه (پرون) دآراژانتين ولسمشر يادولای شي .
 فاشيزم چې هرچيرته خپورشويدی له لاندې لاملونو څخه یې ګټه اخیستې یعنې لاندې لاملونو دفاشیزم خپراوي اوودې ته بهترينه زمينه برابره کړه .
 - ټوليزتيتوالی اوویش ، دلمړی نړیوالې جګړې لاسته راوړنه ، داقتصادي بازارونوماتيدل ، دپانګوالواو کارګرانو دټولنو ترمنځ کشمکشونه ، دډلګيو ترمنځ دمذهب کمزورتيا اودمذهبي عقايدو ټيټوالي دکمونيزم اوسوسياليزم خپريدلواوقدرت ته له رسيدلودمنځني پوړاوپانګوالوويره اوډار .
 - په همدې سبب فاشيزم لمړی منځنی اوټيټ پوړته ننووت په دويم قدم کې سوداګرو ، پانګوالو اودکارخانوڅښتنانوته کوم چې له سوسياليزم اوکمونيزم نه په ويره کې وو ورننووت . روحانييونواومذهبيونوهم دکمونيسم له ډاره چې مذهب يې کاملا مردود او لغوه ګڼلو دفاشيزم له پرمختګ سره مرسته وکړه .
 - په زياتره مواردو کې فاشيزم وتوانيده چې بزګران اوکښت کوونکي هم کوم چې دکارګرانو له ټولنوڅخه خپه شوي ووپه پسې راکښل . اوويې کولاي شو دکارګرانو لويې ډلې چې دلاريونونوڅخه تنګ شوي وو اودکيڼ اړخوافراطيونو اودليبرال له ګوندونو ستړي شوي ووله ځانه سره يوځاي کړل .
 - پوځي مخکښانوافراطي نشنليزم فاشيزم ته راکښلو ځکه دوي يوه افسانه جوړه کړي وه چې وويل يې : (دالمان ملت له تقديراوبرخليک څخه داماموريت په غاړه لري چې په ټوله انساني ټولنه اولږترلږه په خپلوګاونډيانوحکومت وکړي ، اوهرڅوک بايد دتيري اوجنګ لپاره ددولت مطيع اوپيرووي )
 - دمخکښ ځاي دخدايۍ يانيمه خدايۍ ځاي ته ورسولواوهغه يې يواځينۍ کس ګاڼه چې کولای شي ملت له زوال څخه بچ کړي اود (تاريخي ماموريت ) موخې ته يې ورسوي .
 - فاشيزم دروڼ اندواوخوځنده کسانويوګوند رامنځ ته کړچې دنووتبليغاتوپه پوهه کې يې ډيرمهارت درلود . خلک يې ځانته مايل ، شوري اودهيجان په حالت کې ساتل . ځوانان يې له وړوکتوبه په يورنګ جاموکې دپوځي ټولګيو په څيروساتل اوفاشيستي افکاريې پکې وکرل اوتل به يې په واټونوکې مارش اوپوځي يون ته هڅول . اوڅرنګه چې چې ګوندته رسيده ټول ګوندونه به يې منحل کول ، دموکراتيکې موسسې ، دمطبوعاتي ټولنو ، اومجلسونوآزادي اودآزادوکارګرانوټولنې يې له منځه وړلې .
 - ټاکنوظاهري بڼه درلوده اويواځې دګوندنوماندکسان به په پوځي زورسره ټاکل کيدل اوچابه دمخالفت جرات نه درلود . فاشيزم يوله دوه لارو څخه قدرت ته رسېدلي ياله زوراوځواک څخه په ګټنه لکه په ايټاليا اوهسپانيا کې اويا ددولتي دموکراتيکوموسسوپه له منځه وړلو اوپه پاي کې هم دمقننه قوې په پياوړتيا اوډيري سره دهيواد مخکښ دخپل ګوند څخه ټاکل لکه ّ المان اوآرژانتين کې .
 اوڅرنګه چې فاشيزم قدرت ته رسيدلودامپرياليزم ، ميليتاريزم اواوتارکي ((داقتصادي آزادی اواقتصادي بې پروايۍ )) دځمکودپراخوالي اوتېرۍ کونکي بهرنۍ سياست يې په نوروهيوادونوکې راخپلاوه په خپګانونواوبې رحمۍ باندې دهرډول نيوکې مخنيوۍ به ديورنګ لښکروياپټوپوليسو لخواترسره کيده . دتوتاليتر((ټوليزاستبداد))کړنې دټولنې په هرډول دودونوکې لکه اقتصادي ، کلتوري ټولنيزې اومذهبي برخې ټولې دفاشيست ګونداوفاشيست حکومت لخواترسره کيدلې .
 افراطي نشنليزم په ځينومواردوکې دنژادي تفوق دفلسفې تربريده ورسېده چې په پايله کې د((انتي سمي تپيسم )) ياضديهوديت تربريدهورسيده . دايټاليافاشيزم په لمړيو کې ديهودوسره په دوستۍ چلند کاوه خوله ۱۹۳۸ کال وروسته چې دالمان ترفشارلاندې وو اوديهودو ضدوونو يې ديهودو ضد قوانين رامنځ ته کړل . په انګستان کې ((نسراوسوالډموسلي )) (sir Oswald Mosley) په ۱۹۳۱ کال د((انګلستان دفاشيستانودټولنې په نوم )) ګوندرامنځ ته کړ. چې دانګستان په تور کميسانوباندې مشهور شو اوپه ۱۹۴۰ کال دانګلستان ددولت لخوانوموړي ونيول شو اوجګړې په جريان کې بندي وو پدې ترتيب نوموړي ګوند له منځه لاړ.
 دامريکا دمتحده آيالاتوپه هيوادونوکې فاشيستي ډلې په بېلابېلونومونولکه دنقره اي کميسانواودکلمبيا نوپه نومونومنځ ته راغلې چې په لمړۍ درجه کې دتورپوستو سخت ضدووپه دوهمه درجه کې ديهوديانوسرسخت مخالف .
 خو هغه عناصرچې دفاشيزم مکتب ترې تشکيل شويدي اودهغه فلسفي سرچينې په لاندې ډول دي
 نشنليزم اودالماني نژادلوړتابه دآلمان دهګل فلسفې څخه اخيستل شوي .
 دسوسياليزم ځينې دودونه يې له مارکس اوځينې يې له انګليس سوسياليستانوڅخه رااخيستي دي .
 دفاشيزم شعار((دريم تابه)) يې له آرتوموله اواندوبروک څخه راليږدولي دي .
 سختي اودکارونوتيزوالي اوددولت بي رحمي يې دماکياولي له فلسفې څخه اخيستې .
 دنشنليزم دورګډيدويوه برخه يې له ((بندتوکووسه )) ، ګيوواني جنتيله اوآلفردوروکو ايټاليايي څخه اخيستې .
 دفاشيسم غيرعقلي فلسفه (ايرسيوناليسم ) يې له شوپنهاورنيچه اوهانري برګسون څخه اخيستل شويده .
 خوځنده ځواک اوافسانه زيږوونکې قوه يې د ژورژسورل فرانسوي له سنديکاليسم ايډيولو ژي څخه اخيستي دي .
 هسپانوي فاشيزم ((فالانشيزم )) خپل ځينې عناصر هم له جورج سورل اوهم له ويلفردوپارتو څخه اخيستي دي .
 ددموکراسۍ نه منل اودليبراليزم ليرې کول يې له الفردوروکو څخه راليږدولي دي .
 نژادي افسانه اود نورديک نژاد لوړتوب يې له هوسټن اتورات چمبرلين انګليسي څخه اخيستي وو. چې هغه هم له فرانسوي ګوبينوڅخه اخيستي وو. اوهانس کونتراواسوالد شپنګلر هغه ته روزنه ورکړه دهغه فلسفې منځته راتګ بياد آلفردروزنبرګ لخواترسره شو.
 دلوڅ قدرت د اهميت عقيده اوداچې مذهب ، اخلاق اوکلتور ټول بايدددولت په اختيارکې وي اوددولت آلې دوي دماکياولي له عقايدوڅخه رااخيستل شوې دي .
 له دوستانوسره دقدرت ديووالي فرضيه يې له الماني ترشيکه څخه اخيستي چې هغه دخپل سياست په کتاب کې روزلي دي .
 دفاشيزم ميتيستيک اړخ ((دګوندي آرونواوعقايدوپټ ساتل اوددولت اوحکومت معمايي کول اوپټول )) الفرد روزنبرګ وپلاټه اود۱۴ مې پيړۍ دآلماني تيولوژيست ميترالهارت په ليکنوکې يې وموندل .
 داتل پرستۍ عقيده او(ازادي هوس اودځان پرستۍ پايله کڼل) چې دفاشيزم له مهمو آرونو څخه دي دسکاټلنډي توماس کارليل (۱۸مه پيړۍ) له عقايدو څخه دي اودهغه له وخته داعقيده دودشوه .
 اودادي دفاشيزم اونازيزم دسياسي عقايدوآرونه چې دهيټلراوموسوليني ددې مکتب دمخکښانو له کتابونواودنوروليکوالوله کتابونوراليږدول شوي اوياراټول شويدي دمراجعې لپاره په خلاصه توګه وړاندې کوم :
 1. دولت : دولت په فاشيزم کې دهګل دملي دولت دايډياليزاسيون پايله ده .
 2. حکومت اوګوندونه : حکومت دبربنډ زوراوځواک په مټ ولاړدي (ماکياوليسم) د (اليته) واکمنه ډله هم ګوند دي اوهم حکومت اوددې ددوه بېلول هم شونې نده .
 3. ددموکراسۍ اومارکسيزم ضديت : فاشيزم ددموکراسۍ اومارکسيزم دواړودښمن دي اودواړه مردود کڼي آزادي اودموکراسي بولهوسي اوځان پرستي (اګوييسم) اودخوښۍ غوښتنه ، اوله پستوګروهنويې ګڼي .
 4. توتاليتاريانيزم اوکولکتيويزم : دفردګټې دټولنې دسمونوځاربولي فردپه ګونداودولت کې راګيربولي اوکاملا دتوتاليتاريانيزم اوکولکتيويزم دمکتبونوطرفداردي .
 5. نشنل سوسياليزم : دانوم دهرلوستونکي اواوريدونکي لپاره تيرايستونکي دي ځکه دآلمان فاشيزم نه سوسياليست وونه نشنلست . له هغه ځايه چې ديونژادي افسانې لرونکي وواوموخه يې دټولې نړۍ لاندې کول اوديوحکومت جوړول وو . نونشنلست نه وو اوسوسياليست هم نه ووځکه کارخانې يې ملي نکړې دخاوندانوله تصرف څخه بهرنه کړې مګرپه هغه صورت کې چې دجګړې په وخت کې به لازم وواواړتيا به وه دکارخانوپه چاروکې يې لاسوهنه کوله اوله خاوندانوسره به يې جوړېدل اودکارګرانو له ټولنوسره مخالف وو.
 6. ميليتاريزم : سربازي اودمکلفيت دوره په فاشيزم کې لويه بوختياګڼل کېده اودځانګړې پاملرنې وړوه اوميليتاريزم يې يومهم وو اولوي رول به يې لوباوه .
 7. ايرسيوناليزم : فاشيزم دعقل دشتون اودعقلي فلسفې اودعقل داصالت مخالف وو اود انسان په پيدايښت کې ديوړوند ځواک اوارادې شتون ته ژمن وو. اوويل به يې چې همدااراده له موخې پرته ترغيرالنهايه پورې جوړول کړي اوهغه بيرته ورانوي .
 8. دخلکو دکلتور ، فکراوکړنوکنټرول : کلتور، فکر، کړنې اودژوند ټولې برخې بايد ددولت ترسخت کنټرول لاندې وي . دهغوي کلتوردستوري اوتپل شوي کلتوردي نه آزاد .
 9. نژادي افسانه : (لمړي په آلمان کې) هغه يې ژرمنيک ايډال هم باله ، لدې ګروهې سره سم آرين بورديک نژاد دنړۍ په ټولونژادونو ترسره کيده اوبايد په ټوله انساني نړۍ لاسبرۍ پيداکاندي اوخپل کلتور په يوډول په انسانانووروتپي . (لکه دپان ژرمن ياپاکس ژرمنيکا ياجرمني سوله ) دوهم په ايټالياکې دايټاليافاشيزم بيادپخواني روم ددورې خوبونه ليدل اودهغه موخه دپخواني روم دلويۍ راژوندي کول وو. (پاکس روميکا يارومي سوله)
 10. جګړه : دفاشيزم په مذهب کې جګړه سمه اوپه حق ده اوملت بايدتل جګړې ته تياروي
 11. سياست اومذهب : په فاشيزم کې دسياست ، مذهب ،کلتوراوصنعت ترمنځ کرښه نشته پورتني څيزونه ددولت په واک کې وو. هرڅه ددولت اړوند اوددولت په لاسرسۍ کې وو اوهيڅ له دولت څخه بهرنه ووږ (ماکياوليسم).
 12. ايدآليسم اوميستي کيزم : فاشيزم له بل هرسياسي مسلک څخه افسانې ، معمايي حالت اودضربي عقايدواوآرونوپيچلتياته ژمن دي .
 13. پوړيزجوړښتونه : فاشيزم دامارکسيزم خلاف پوړيزجوړښتونوته ژمن دي اودپوړونو ترمنځ ذاتي کشمکشونه ردوي .
 14. اخلاقيات : داخلاقوجوهرپه قدرت کې بولي ، يعني هرځواک چې بريالاسته راوړه اوپه نوروځواکونوبريالۍ شو خپله پخپله يواخلاقي اوبرحقه ځواک ګڼل کيږي . (الحق لمن اغلب) اوهماغه دبريالاسته راوړنه يې دحقيقت اوريښتين تابه دليل دي (دماکياولي ګروهې ته ورته ) .
 15. دمخکښاوملي نبوغ : فاشيزم دمخکښ نبوغ اودملت نبوغ ته ژمن دي .
 16. ديوګوندۍ سيستم : فاشيزم ديوګوند شتون ته ژمن دي نه دډيرونوګوندونه بايد عموما له منځه لاړشي .
 17. دښځې اونارينه اړيکې ، دازدواج کنټرول اودنژادسمون : هيټلردجنسي اړيکواو ازدواج ، دښځې اونرداړيکواونژاد د کنټرول لپاره په يوې تګ لارې کارکاوه اوپدې برخه کې يې دخپلوپلانونوپه اجرالاس هم پورې کړخودهغه په بشپړولوونه توانيده اونړيواله جګړه يې دبشپړاوي مانع وګرځيده . لدې نخچې دهغه موخه دژرمن نژاد سوچه کول وو او غوښتل يې پدې توګه دښځې اونارينه په اړيکو اوپه جفت نيونه کې دخالت وکړي اويوسالم اوقوي نژاد (دپخواني اسپارت په څير) منځ ته راوړي . اوکمزوري اوناروغ نژادونه دطبي لاروچارو په وسيله (يعنې دخنثي کولواوتلقيح) په وسيله له منځه يوسي .